W efekcie Polacy czuli się na własnej ziemi obcy i wykluczeni. Sytuacja mniejszości polskiej w Niemczech znacznie się pogorszyła po dojściu do władzy Adolfa Hitlera. Polacy byli coraz bardziej izolowani, poddawani przymusowej germanizacji, a także represjom i prześladowaniom.
86 lat temu, 6 marca 1938 roku, na Kongresie Polaków w Berlinie ogłoszono 5 Prawd Polaków spod Znaku Rodła, które stanowiły ideową podstawę działalności Związku Polaków w Niemczech. Zostały uznane za katechizm narodowy i tzw. mały dekalog polskości. Było to pięć zdań-drogowskazów:
- Pierwszą z „Prawd” było stwierdzenie, że Polska jest krajem, w którym każdy Polak ma równe prawa i jest równy przed prawem.
- Druga „Prawda” mówiła, że Polska szanuje niepodległość i suwerenność swoich sąsiadów, ale także oczekuje szacunku i równego traktowania.
- Trzecia „Prawda” stanowiła, że Polska nie dopuści do wykorzystywania swoich ziem i ludzi przez obce mocarstwa.
- Czwarta „Prawda” zakładała, że Polska chroni swoją kulturę i tradycję, ale także szanuje kulturę i tradycję innych narodów.
- Piąta „Prawda” mówiła, że Polska jest zdecydowanie przeciwko wszelkim formom nacjonalizmu i ekspansjonizmu
ZPwN działał aż do wybuchu II wojny światowej. Został formalnie rozwiązany przez władze hitlerowskie, a jego majątek skonfiskowano (Rozporządzenie Rady Ministrów III Rzeszy z 27.02. 1940 r.). Wielu działaczy rozstrzelano od razu po wybuchu wojny, a ok. 1200 członków uwięziono w obozach koncentracyjnych. Całkowitą liczbę prześladowanych szacuje się na co najmniej 2000 osób.
Kilkoro bohaterów z tych lat otrzymało swoje ulice w Bytowie (J. Bauer, J. Styp-Rekowski, B. Werra), a w Złotowie jest kilka ulic, które nazwano imieniem działaczy ZPwN. J. Styp-Rekowski przez wiele lat był patronem Szkoły Podstawowej Nr 3, a bytowski ogólniak nosi imię Bojowników o Wolność i Polskość Ziemi Bytowskiej (stosowna tablica wisi na budynku szkoły, a wewnątrz szkolnego umieszczono drugą tablicę zawierającą m.in. Prawdy Polaków przyjęte na kongresie w Berlinie w 1938 r.). Zakrzewska szkoła podstawowa nosi imię ks. B. Domańskiego. Przy okazji obchodów 650. rocznicy nadania praw miejskich w Bytowie w 1996 r. odsłonięto pomnik poświęcony polskości Kaszub bytowskich. Podobne znaki pamięci znajdują się także w sąsiedniej gminie Studzienice (np. tablica na szkole w Ugoszczy i pamiątkowa drewniana kapliczka w centrum wsi)
