Przed drugą wojną światową nasza gmina była głównie zamieszkiwana przez ludność niemiecką, w dużej mierze ludzie wyznania ewangelickiego.

W dawnych czasach niemal każda wieś miała swój cmentarz. Dzisiaj są powoli zapominane.

Właściwie od czasów, gdy na naszych ziemiach pojawiło się chrześcijaństwo, zmarli byli chowani w cmentarzach nieopodal kościołów i kaplic (np. cmentarz w Jasieniu). Było to rozwiązanie wygodne i praktyczne, ponieważ zarówno kapłani, jak i rodziny zmarłych nie miały daleko, aby odwiedzać groby bliskich.

Sytuacja zmieniła się na przełomie XVIII i XIX wieku, kiedy ludzkość zaczynała pojmować mechanizmy, które stały za rozprzestrzenianiem się chorób podczas epidemii. Z pewnością proces zmian przyspieszył nagły wzrost demograficzny w XIX wieku. Duża liczba ludności, w połączeniu z niedostateczną higieną, zwiększała znacząco ryzyko wybuchów epidemii.

W związku z tym, już w pierwszej połowie XIX wieku zaczęto likwidować cmentarze przykościelne. Na nowe miejsca pochówku zaczęto wybierać miejsca z dala od domostw. Z reguły były to jakieś wzgórza lub polany leśne.

Na wsiach praktyka ta przyjęła się jednak nieco później. Ludność była bowiem niechętna do chowania swoich bliskich „w polu”. Nazywano to „psim pochówkiem”, który jest niegodny człowieka. Początkowo bowiem nowe cmentarze niewiele różniły się od zwyczajnych polan leśnych. Dopiero z czasem zaczęto budować wokół cmentarzy murowane ogrodzenia i bramy. Wynikało to z zamożności poszczególnych parafii. Z tego też względu zmiany na cmentarzach wiejskich postępowały dość powoli.

Dawne cmentarze na naszej ziemi są do siebie bardzo zbliżone, jeśli chodzi o styl, w jakim zostały wykonane. Charakterystyczne dla tych nekropolii było zachowanie pełnej harmonii na cmentarzu. W centralnej części często była aleja, otoczona jodłami, tujami lub innymi iglakami. Cmentarze często były bardzo symetryczne, groby niekiedy otaczano żeliwnymi płotkami oraz stawiano przy nich ławy do siedzenia dla odwiedzających. Częstym widokiem, nieopodal takich cmentarzy, były grobowce bardziej zamożnych rodzin.

Cechą charakterystyczną dla cmentarzy wiejskich z tamtego okresu było to, że często znajdowały się pomiędzy kilkoma miejscowościami, w takim miejscu, aby z każdej z nich był do cmentarza podobny odstęp. Nie było to jednak regułą, ponieważ wiele z nich miało swoje miejsce na skraju wsi lub w pobliskim lesie. Przykładem takiego cmentarza może być nekropolia, która znajduje się w Bochówku czy w Colach (Sieromino – Jasień).

W naszej gminie znajduje się kilkanaście cmentarzy ewangelickich. Niektóre z nich są w takim stanie, że można je rozpoznać tylko po charakterystycznych tujach oraz nietypowych dla naszych lasów kwiatach, takich jak konwalie czy barwinki. Przykładem takiego miejsca jest cmentarz w Łupawsku. Znajduje się on kilkanaście metrów od drogi w środku lasu. Został niemal całkowicie zapomniany, co wiąże się z tym, że zaczął zarastać. Dzisiaj runo leśne w dużej mierze pokryło dawne nagrobki, a jedynym sposobem rozpoznania, że było to dawne miejsce pochówku, są wspomniane wcześniej kwiaty – barwinki.

Znaczna większość cmentarzy nie podziela jednak takiego losu. Zarastają przez roślinność leśną, a nagrobki niszczeją do tego stopnia, że często nie jesteśmy już w stanie stwierdzić, kto jest na nich pochowany.

Poniżej zdjęcia z pozostałości cmentarza ewangelickiego w Łupawsku, Kozinie Trzebielinie i Rokitach