Nagroda Teodory przyznawana przez Marszałka Województwa Pomorskiego ma na celu uhonorowanie osób, które swoją pasją, zaangażowaniem i innowacyjnymi działaniami w znaczący sposób przyczyniają się do rozwoju i promocji kultury w województwie pomorskim.

W związku z tym wydarzeniem w Kaszubskim miesięczniku społeczno – kulturalnym „Pomerania” ukazał się wywiad z panią Ewą Orzechowską. Zachęcamy do lektóry tego czasopisma, tym bardziej że zastępca redaktora naczelnego Dariusz Majkowski mieszka w sąsiedniej Bawernicy - https://www.miesiecznikpomerania.pl 

Poniżej dzięki uprzejmości redakcji zamieszczamy cały wywiad.

Nie zdrzã na se jak na liderkã

Ùdba samòrządu pòmòrsczégò wòjewództwa na wëprzédnienié dlô liderków a liderów kùlturë narodzëła sã w ùszłim rokù. Latos, 29 maja, „Tédorë” [pòl. Nagroda Teodory – Pomorska Nagroda dla Liderek i Liderów Kultury – dop. red.] bëłë wrãczoné pierszi rôz. Jedną z trzech laùreatków Nôdgrodë Tédorë za 2024 rok je Éwa Òrzechòwskô z Baranowa w gminie Parchòwò. Ò ji dzejanim, nié leno kaszëbsczim, gôdómë krótkò pò wrãczenim ji tegò wëprzédnieniô.

Éwa Òrzechòwskô: Baro przeprôszóm. Prawie kùńczimë naje pòtkanié z Brzozakama. Kąsk nama zeszło. Mòże kawã?

Łukôsz Zołtkòwsczi: Chãtno.

Jô nigdë nie lëdała pùblicznëch wëstąpieniów, gôdaniô ò se. Cygnie mie do cëchòscë nôtërë.

Tej na zôczątk mòże òpòwiész ò swòjich starszich?

Bëlë ùchódnikama. Brelë ùdzél we warszawsczim pòwstanim. Mëma miała tej 14 lat i bëła łączniczką. Tatk jakno harcérz służił w pòlowi pòczce. Pò pòwstanim trafilë do niewòlë, z ni bez Italiã do Anglie. Tam skùńczëlë sztudia, òżenilë sã i warkòwò robilë.

Doma przëchòwalë pòlsczé tradicje?

Mieszkała z nama starka ze stronë mëmczi, chtërna ùczëła mie czëtac i pisac pò pòlskù. Doma gôdało sã leno pò pòlskù. Jô wiedno czëła: „krôj, krôj i krôj”.

Mëslelë, żebë wrócëc?

Ò tim nicht nie wspòminôł. I ni ma sã co temù dzëwòwac. Mòji rodzyce bëlë baro młodi, czej òpùszczëlë Pòlskã, a do te bëlë pòwstańcama. Je wiedzec, jak kòmùnisticznô władza sã do taczich òdnôszała. Ò tim bëło w Anglie głosno, wszëtcë wkół nama òdrôdzelë pòwrót.

Të sã wëchòwała w Walie, tam téż jes skùńczëła rólniczé sztudia. Skądka taczi wëbiér?

Më mieszkelë na wsë. Jô pòmôgała na gbùrstwie i baro to lubiła. Do te razã z drëszkama jô chòdzëła do białczëny szkòłë – jesmë mëslałë, żebë rëgnąc gdzes w swiat, a do te ùczëc sã czegòs, co je brëkòwné w żëcym. Rólnictwò wëdôwało mie sã pasowné do tegò.

Z tą mëslą jes wëjachała do Zambie?

Czë prawie z tą mëslą, to drãgò je mie rzeknąc. To bëła przigòda, a téż zrobienié czegòs dlô jinszich. Ale czej dzys so ò tim przëbôcziwóm, to kąsk sã ùsmiéchóm. Czegò mògło lëdzy w Africe naùczëc dzéwczã z Anglie?

Të robiła w chłopsczi szkòle.

Szkòłownicë bëlë leno czile lat młodszi òd mie. Bez szesc lat jô ùczëła biologie.

Chcemë jesz na sztócëk wrócëc do walijsczich czasów. Kòżdi, chto chcôł robic w szkòle, mùszôł znac walijsczi jãzëk.

Tak bëło, czej jem sztudérowała. Jak je dzys, tegò nie wiém. Czile tidzeniów dowsladë jô bëła w Walie i wszãdze, na sztrasach, w telewizje, ùczëc mògłam walijsczi. To ceszi. Bez lata Walijczicë ni mielë ti mòżlëwòtë, w szkòłach ni mòglë gadac pò swòjémù.

Widzysz w tim pòdobieństwò z Kaszëbama?

Na gwës bë nalezlë pòspólné témë. Le tak jeden do jednégò jô bë tegò nie przekłôdała. Przede wszëtczim mëszlã, że w Walie mni mieszkô nie-Walijczików jak na Kaszëbach nie-Kaszëbów. Grańce téż mòżna dokładno wëznaczëc.

Òbrzészk nôùczi walijsczégò nie òminął nawetka królewsczi rodzënë.

Prôwda. Czej jô sztudérowała na pierszim rokù, razã z nama na ùniwersytece w Aberystwyth béł ksążã Karól, dzys król Karól III.

Jes gò spòtikała na kòridorze?

Jegò sã widowało, nawetka dosc czãsto. Niczim sã òd jinëch nie apartnił. Në, mòże òkróm òchróniarzów, jaczi wiedno bëlë krótkò niegò. Terôzka jem so przëpòmnã jednã historiã z nim sparłãczoną. Wierã, czej pierszi rôz pòszedł do krómù cos kùpic, òkôzało sã, że ni mô przë se niżódnëch dëtków. Mùszôł je pòżëczëc òd òchróniarza.

Z Zambie të wrócëła do Anglie na pòstãpné sztudia.

Jô sã zainteresowała ùczenim szkòłowëch przedmiotów, ale w drëdżim dlô szkòłowników jãzëkù. Robòtã jô nalazła w strzédny szkòle w Northampton. Jem pòmôgała dzecóm imigrantów, òsoblëwie z Bangladeszu, w integracje, nôùce, téż łączbą midzë jich starszima a szkòłą.

Pònemù pòjawiła sã Kanada?

Jo. Mòja mëma przecygnãła do tegò kraju. Baro mie sã ùwidzôł. Czej pòjawiła sã leżnosc do ùczeniégò, za długò jem sã nie zastanôwiała.

Nie ùczëła jes równak Kanadijczików.

Nié. Jô robiła westrzód Pierszégò Nôrodu Òdżibwe. Baro dôwóm na to bôczenié, bë nie gadac Indianowie. Dzys je to traktowóné jakno òbrazlëwé.

Jô ùczëła w spòdleczny szkòle wnetka wszëtczich przedmiotów, në mòże òkróm fizyczi a chemie. To bëła malinkô wioska, jak wszëtczé w òkòlim. Do te òddzelonô lasama a jezorama. Dostac sã do ni mòżna fligrã abò bôtã.

Jes ùczëła pò anielskù?

Zgôdzô sã. Równak baro chùtkò jô zaczãła sã ùczëc jãzëka òdżibwe. Ze sztudiów jem wiedzała, że żebë rozwijac drëdżi jãzëk, to nen pierszi mùszi jic razã z nim. Ni mòżna gò òdcąc. Baro mòcno jô sztridowa sã ò to z direktorã.

Chùdzy bëło czësto jinaczi.

Kanadijsczé władze na mòc chcałë asymilowac Pierszé Nôrodë. Malinczé dzecë zabiérelë z dodomów, wëséłelë dalek do szkòłów i ùczëlë leno pò anielskù. I nié blós to, że piãclatné dzecuszka ni mògłë gadac w swòjim jãzëkù, ale nawetka bëło tak, że jich starszi bracynowie abò sostrë z ti sami szkòłë mielë zakôz kòntaktów z nima. Wszëtkò, żebë zabaczëc domôcą mòwã.

Të miała kògòs, chto ce ùcził?

Jãzëk òdżibwe jô pòznôwała òd dzecy. Ale nié leno. Wiele jesmë z mòjima szkòłownikama nagriwelë starëszków, chtërny òpòwiôdelë ò dôwnëch czasach. Starszi lëdze baro chãtno gôdają (smiéch). Wspòminelë swòje dzecné lata, jak bëło cãżkò, a młodi nie doceniwają tegò, że terôzka je wiele lżi. Westrzód òpòwiescy wiele bëło taczich, w chtërnëch starszi przekôzywelë swòjã wiédzã. Mùsz pamiãtac, że z jich wiosków dalek je do bòlëcë, ò krómie nie wspòmnã. Tej mùsz je znac leczniczé roscënë, wiedzec, jak radzëc so z chòrobama, zdobëwac jôdã. Wôrt nadczidnąc, że kòżda szkòła miała swòjégò seniora.

Czim sã zajimôł?

Béł përznã jak nasz pedagóg. Mòże do niegò jic, czej sã mô jaczis jiwer. Ale òn téż przekazywôł całą wiédzã a kùlturã. Czedë jô zaczinała robòtã westrzód Òdżibwe, nie bëło niżódnégò rdzennégò szkólnégò. Jô miała leno dwòje miestnëch lëdzy do pòmòcë na ùczbach.

Z czasã to sã zmieniało, a të ùczëła pierszich szkólnëch.

Na sztudiach jem prowadzëła wëkładë dlô nich. Òdbiwałë sã zdalno.

Zdalno? Jaczé to bëłë lata?

Òsemdzesąté. Ò kómpùtrach jesz nicht nie mëslôł, nie gôdającë ò ùczbach z jich wëzwëskanim. Tedë wszëtkò òdbiwało sã bez radio. Jô sedzała z kawą w swòji jizbie przed mikrofónã i ùczëła, jak wôżny je pierszi jãzëk, òsoblëwie w młodszich klasach. Mòji słëchińcowie sedzelë nôczãscy w sedzbach – rzeknijmë – gminnëch wëszëznów, bò leno tam bëło radio, i słëchelë. Mùsz rzeknąc, że w łikendë, czedë òdbiwałë sã zajmë, nicht nëch bùdinków nie òpôlôł. Sztudencë sedzelë w kùrtkach i czôpkach.

Jes znała swòjich sztudérów?

Jô jo, ale òni sebie nie widzelë. Pòchôdelë ze wsów òddalonëch òd se nawetka ò czileset kilométrów. Rôz do rokù dlô wszëtczich bëła òrganizowónô kònferencjô i tej mielë leżnosc, żebë sebie òbaczëc, lepi pòznac. Pózni jô prosëła ò òdjimczi, jaczé jem rozsélała midzë sztudentama.

Wëkładë to nié wszëtkò. Jes miała leżnosc òprôcowëwac program naùczaniégò dlô szkòłów.

Czedë Òdżibwe przejãlë nôdzór nad edukacją, brëkòwné bëło jegò stwòrzenié. Më gò rëchtowelë tak, że bez pierszi rok ùczbë òdbiwają sã leno w jãzëkù òdżibwe. Pózni, pòmalinkù, wprowôdzóny béł anielsczi. Dlô mie baro cekawi czas. Jô jezdzëła pò wszëtczich malinczich wsach, pòtikała sã z seniorama i jesmë szukelë lokalnëch pòzwów, np. na zabôwczi. Sedzelësma razã w przedszkòlu, szkólnô pòkazywała, czim dzecë sã bawią, czegò sã ùczą, a starszi mëslelë, jak to nazwac. Tak pò prôwdze tegò mësleniô bëło mni jak zabawë (smiéch).

Pònemù doszłë téż ksążczi dlô nômłodszich.

Prôwda. Z tim nie bëło letkò. Tak jak na Kaszëbach rozmajité wse mają swòje dialektë, kąsk jinaczi gôdają, tak je téż westrzód Òdżibwe. Në i sã zaczãło – jaczé słowò wëbrac, czedë wszëtcë są dbë, że to jich je nôbëlniészé.

Pierszô pòwiôstka pòwstała na spòdlim anielsczi.

Bëła ò brunym miedzwiôdkù, jaczi pòtikô jinszé zwierzątka, np. mòdrégò kònia, żôłtą kaczkã... Do tegò bëłë téż pasowné òbrôzczi, jaczé namalowôł Dean.

Jak pòwiôstka òstała przëjãtô?

Dokładno to pamiãtóm. Wszëtcë bëlë bùszny z ksążeczczi. Pierszé czëtónczi dlô dzecy w jãzëkù òdżibwe. Starszi czëtelë, òbzérelë i nick nie rzeklë. Bëła długô, długô cëszô. Kùreszce jeden z nich rzekł: Hmmm, ni mògã zrozmiec, jak Dean, chtëren je sënã naszégò nôlepszégò jachtarza, nie wié, jak wëzdrzi kaczka (smiéch). Më zrozmielë, że nasz dokôz nijak nie béł pasowny do kùlturë Òdżibwe.

Co jesta zrobilë?

Nakłôd òstôł wëcopóny i robòta nad czëtónką zaczãła sã òd pòczątkù.

Gôdómë ò robòce westrzód pierszégò nôrodu, jak wspòminôsz jich priwatno?

Baro, baro mileczny lëdze, chtërny nie òceniwają nikògò przez to, z jaczégò kraju pòchòdzy, jaczégò jãzëka ùżiwô, ale przez to, jaczim je człowiekã. Òsoblëwie pamiãtóm, czej pò smiercë mëmczi jô wrôcała fligrã, na lotniskù żdała na mie całô mòja wies. Zabrelë mie na zalã, gdze przërëchtowelë czestã. Jem dbë, że to samò bë zrobilë dlô kòżdégò jinszégò.

Trzimóm téż kòntaktë z mòjima szkòłownikama, dzys dozdrzeniałima lëdzama, chtërny interesëją sã tim, co sã dzeje w Pòlsce. Wërzasłi bëlë, czej wëbùchła wòjna na Ùkrajinie. Jiscëlë sã ò mój bezpiek, zabédowelë nawetka pòwrót do nich.

Z Kanadë jes ùdbała so wrócëc, le nié do Anglie, a do Pòlsczi. Skądka ta ùdba?

Pòlskã jô znała, bò w Warszawie jem òdwiedzała kùzynkã. Wiedno jô chcała miec kawałuszk swòji zemi.

Òd zôczątkù jes wiedzała, że chcesz òstac na Kaszëbach?

Pòmòrzé jô wëbrała dlôte, że stądka je blëskò i do Anglie, i do jinszich krajów. Dosc tëli jô szukała pasownégò placu. Czedë jô bëła w Miastkù, jô wezdrzała na mapã i òbôczëła, że wkół Bëtowa są same lasë. Jem pòmëslała, że tam mùszi bëc snôżo. Tak jô trafiła do miasta i hòtelu na zómkù.

Stądka do Baranowa, gdze mieszkôsz, jesz sztëczk drodżi.

W zómkòwi brómie jem pòtkała białczi, chtërne sprzedôwałë kaszëbsczi wësziwk. I tak òd słowa do słowa, òd drëcha do drëcha, jô nalazła do kùpieniô zemiã w Baranowie. Prowadzã ekòlogiczné gbùrstwò. To lëché zemie, ale ògardowizna sã ùdaje. Wikszi dzél swòji zemi jô òddała w zarządzanié nôtërze. Rosną tam drzewa, grzëbë, są błotka... Jem dbë, że to wiele barżi pòżëteczné òd wszëtczégò tegò, co mòżna bë tam ùprawiac i sprzedawac. Nen plac nie je ògrodzony, wszëtcë mògą tam chòdzëc. Jem nerwés leno tedë, czedë òbôczã smiecë, ale na szczescé to sã rzôdkò zdôrzô.

Jes robiła w spòdleczny szkòle w Parchòwie, a pò czile latach założëła karno Brzozaczi [Brzozaki – dop. red.].

Wszëtkò zaczãło sã òd Teatralny Biesadë, jaką òrganizowôł Jark Szréder w Parchòwie. Przëjachôł na niã Môrcën Brzozowsczi. Zapitôł, czë w môłëch wsach wkół są chãtny na teatralné warkòwnie. Z pekaesu jô zgarnãła swòje dzece i tak to sã zaczãło.

I warô òd 18 lat...

Jaż dzyw. Na zôczątkù mało wiele jô wiedzała ò prowadzeniu taczégò karna. Zdrëszëła jem sã z Wiktorią i Rafałã Fòremsczima i jich córką Laùrą, chtërny prowadzëlë zajmë z młodima. I tak to pòszło. Wiedno pòwtôrzóm, że robiã w żëcym to, co lubiã, i ceszã sã, że wkół se móm lëdzy, jaczi chcą robic no samò.

To znaczi?

Pòznawac môlową historiã, pòtëkac sã z lëdzama, słëchac jich historie...

To młodëch interesëje?

Òkazywô sã, że baro lubią słëchac starszich lëdzy. Le mùsz dac jima taką mòżlëwòtã, czasã rzeknąc słowò zachãtë. Wiele nie bëło swiądnëch, że kòl nich szła pòlskò-niemieckô grańca. Tak w drobnotach to pò mòji miedzë. Z òdemkłima mùniama słëchelë ò dôwnëch zabawach, òżniwinach, tuńcach, szpòrtach.

Z nëch historiów zrodzëłë sã dokazë na binã, a pózni filmë.

Jô nie chcała, żebë to bëłë leno rozmòwë, ale jesz cos wicy. Młodzëznie taczé fòrmë aktiwizacje baro sã widzą. Czej jesz mògą pòkazac sã przed swòją rodzëną abò jachac gdzes dali...

Prawie ò to jem chcôł zapëtac.

Òkróm Chòsznicë w parchòwsczim krézu, krótkò kòl nas bëlësma w Bëtowie, Tëchómiu, a dali w Gduńskù, Szczecënie, Warszawie. Czej dzecë widzą zainteresowanié lëdzy ze stolëcë tim, co robią, to mają wiele wiãcy redotë ze swòjégò dzejaniô, a téż mòtiwacje do pòstãpnëch. Do te nabiérają swiądë, że jich môłô lokalnô historiô je wôżnô, cekawô. Doznôwają sã, jak jistotnô je dbałota ò nôtërã, môlowé mòkradła. To òstatny z naszich projektów. Chcã, żebë młodi pòznelë téż cekawëch lëdzy, jak chòcle prof. Terésã Madeyską czë prof. Wiktora Kòtowsczégò.

Móm pòczëcé, że je w tobie stara, żebë òdemknąc młodëch na swiat.

Cos w tim je.

Dlôte kaszëbskò-czeczeńsczé, kaszëbskò-afgańsczé wëmianë?

Jô pòznała sã z Mariną Hùlią prowadzącą facebookòwi profil „Dzieci z Dworca Brześć”, ùdało sã dostac dëtczi i rôczëc czeczeńsczé rodzënë do Gôłczewa. Dzecë razã miałë teatralné zajmë, zwiedzałë òkòlé, a téż sã bawiłë. Doznałë sã, że mają jistné zainteresowania, tak samò lubią sã bawic, szpòrtowac. W tim nie przeszkôdzô jima nôrodnosc, jãzëk, religiô. Nicht z nich sã nie dzëwùje, że chtos do jezora wchòdzy w hidżabie. Kôrbiã z afgańsczima, czeczeńsczima mëmkama i òpòwiôdają, że w Bëtowie nie bòją sã pùscëc dzecë bùten. Nie robią tegò we Warszawie, bò mają strach. Tak to nie pòwinno wëzdrzec.

Chòc nie pòchôdôsz z Kaszëb, môsz starã ò kaszëbiznã. To nié leno pòznôwanié historie, ale téż zwëków.

Widzało mie sã, jak Jark Szréder w Parchòwie òrganizowôł gwiżdże. Jô przeniosła to do Brzozaków. Scenarnik jem òprôcowała na spòdlim przedstôwkù, jaczi móm nalazłé w „Pòmeranie”. Na gwës nasze wëkònanié nie bëło jãzëkòwò pòprawné. Nie znajã kaszëbsczégò, ale wiedno staróm sã, żebë chtos mie w tim dopòmógł. Dzecóm, a òsoblëwie starszim, ne gwiżdże dôwają wiele redotë, przëbôcziwają ùszłé lata.

W jedno nie ùwierzã...

Słëchóm.

...że wszëtkò z młodima tak òd razu wëchòdzy i ni ma gòrszich mòmentów.

(Smiéch). Gwësno, że są. Tej-sej mùszã rëknąc, żebë jich zmòbilizowac do robòtë. Czasã nie chce jima sã czegòs zrobic i cëganią.

Na przëmiar?

Òstatno më piselë bôjczi ò naszich mòkradłach. Jeden z knôpów przëniôsł mie swòjã, ale òd razu jô pòznała, że napisała jã sztëcznô inteligencjô. Przëznôł sã. Rzekłam mù: „Wiész, pò czim jem to pòznała? Bò të môsz wiele wikszą wiédzã niżlë AI. Të bës nie napisôł, że mòkradła są w sercu Chòsznicë, bò wiész, że leżą czile kilométrów za wsą”. Efekt? Pòwstała bôjka, chtërna bëła dialogã knôpa ze sztëczną inteligencją.  

Je sobòta, pò pôłnim, a młodi miast z mòbilkama, przëchôdają i czas spãdzywają na brzozakòwëch zajmach. Widzec, że pòtrafisz jich przëcygnąc.

Młodi mùszą wiedzec, że wierzã w to, co robiã, że i mie dôwô to redotã jistną jak jima. Jinaczi nick sã nie dô zrobic. To ni mùszi bëc òd razu cos wiôldżégò. Czej pò pandemie pierszi rôz më wëszlë na szpacérã, kòżdi miôł do tutczi zebrac piãc skarbów. Nót bëło widzec, z jaką pasją ò nich òpòwiôdelë, jaczé to bëło dlô nich wôżné...

Jes zebrała téż swòje?

Gwësno, że jo. Wiedno robimë to samò.

Ni mògã nie zapëtac ò dëtczi na dzejanié.

Pòproszã ò pòstãpné pitanié (smiéch).

Równak...

Dzejómë dzãka rozmajitim projektóm. Czasã dëtków je wiãcy, czasã mni. W nym rokù, bez felënk fùnduszów, nie robimë wëmianë młodëch, ale mëszlã, że w przindnym ùdô sã jã zòrganizowac. Czej zdrzã na kòła wiesczich gòspòdëniów, jak wiele mògą zrobic za dotacjã, jaką dostôwają, mëszlã, że fejn bë bëło, czejbë cos taczégò bëło téż dlô młodzëznowëch karnów. Móm równak wiele wspiarcégò òd môlowi spòlëznë, a òsoblëwie òd familiów młodëch z Brzozaków. To baro dopòmôgô. Dôwómë radã.

W ùszłim rokù pòwstała ùdba na Nôdgrodã Tédorë. Latos przëznelë jã (a tak pò prôwdze „je”, bò jaż trzë) pierszi rôz. Jes sã spòdzéwała nominacje?

A gdze tam. Z mòji stronë to nie je niżódna falszëwô skrómnosc. Prosto wiém, jak wiele jinszich lëdzy dzejô, robią fejn rzeczë. Nie zdrzã na se jakno na liderkã.

Tim wikszé zaskòczenié dobëcym?

To, że jô òstała nominowónô, bëło niespòdzónką i wiôldżim wëprzédnienim. Nôdgrodë do czësta jem sã nie spòdzéwała. Z wrażeniô mało wiele jô pòtrafiła rzeknąc z binë. Achtniãcé, wrãczenié sztaturczi to baro mileczné chwile, ale ceszëła jem sã, czej mògłam ju wrócëc na swój plac na widownie. Za baro nie lëdóm pùblicznëch wëstąpieniów. Nôbarżi rôd jô bëła z rëchlészi wizytë ù mie jurorków. Jô mògła pòkazac dokazë Brzozaków, to, co robimë. Ù se lżi przëchôdô mie òpòwiôdanié ò dzejanim.

Na kùńc chcã zapëtac, co ce mòtiwùje do robòtë?

Prosto robiã to, co lubiã. Czej zdrzã na Brzozaków, ceszã sã z tegò, jak razã zgódno robią. Nié wiedno tak bëło. Na zôczątkù bëłë midzë nima sztridë, kò mają òd òsmë do piãtnôsce lat, a w jich wiekù to wiôlgô różnica. Widzã jich pasjã, chãc do dzejaniô. To nôwikszô nôdgroda.

Gôdôł Łukôsz Zołtkòwsczi

Źródło - miesięcznik Pomerania - https://www.miesiecznikpomerania.pl 

Foto - Pomorski Urząd Marszałkowski